İnsanın yükü: Yeni bir uzlaşı imkanı

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

NÜN Eğitim ve Kültür Vakfı Yönetim Kurulu Lideri Dr. Esra Albayrak, dekolonizasyon tartışmaları çerçevesinde sömürgeciliğin tarihî seyrini ve yeni bir uzlaşının hangi şartlarda mümkün olabileceğini AA Tahlil için kaleme aldı.

***

Dünyanın içinden geçtiği sürece baktığımızda insanların ve toplumların dünyayı anlamlandırma biçimlerini ve global düzlemdeki pozisyonlarını yine tanımlamak istediği kıymetli bir kırılma noktasında olduğumuzu söyleyebiliriz. Bu yine pozisyonlanma sürecinin kapsayıcı bir uzlaşı üzerinden mi yoksa derinleşen çatışmalar üzerinden mi şekilleneceği ise toplumsal bilimciler olarak üzerinde hassasiyetle durmamız ve ortak bir yol haritası geliştirmemiz gereken temel problemlerden biridir. Bir toplumsal bilimci, bir eğitimci ve tahminen daha kıymetlisi bir anne olarak insanlığın geleceği için bugün gösterdiğimiz tutumun çocuklarımıza bırakacağımız zihni ve manevi miras ismine kıymetli olduğunu düşünüyorum. İnsanlığın daha adil bir dünya arayışına uzlaşı yaklaşımının istikamet vermesi gerektiğine inanıyorum. İnsanlığın onurunu önceleyen bir uzlaşı inşa etmek, salt siyasi bir tercih değil ahlaki bir sorumluluktur.

Hakim milletlerarası nizamın bedellerden mahrum üstünlük anlayışı, insanlığı varoluşsal bir krize sürüklerken tarih boyunca “ilkel” ve “uygar” ayrımı üzerinden her türlü gayriinsani muameleyi yasallaştırmıştır. 7 Ekim ve sonrasında Gazze’de yaşanan soykırım ise insanlığın yaralı hafızasını tekrar gün yüzüne çıkarmış, mevcut memleketler arası sistemin ahlaki ve siyasi meşruiyetine yönelik derin bir sorgulamayı beraberinde getirmiştir.

Bu tablo bize tarihî bir gerçeği tekrar hatırlatıyor: Sömürgecilik, 1960’larda kapanmış bir sayfa değil yeni biçimler edinerek varlığını sürdüren bir yapıdır. Dünyada yıllardır postkolonyal çalışmalar başlığı altında yürütülen akademik çalışmalar, sömürgeciliğin farklı biçimlerde yine üretildiği global yapıyı temelli biçimde çözümlemekten hala uzak görünüyor. Tam da bu noktada dekolonizasyonu, sömürge zihniyetinden özgürleşmenin ve daha özgün, daha adil bir ömür tahayyülü kurmanın imkanı olarak tekrar düşünmek mümkün olabilir mi?

İnsanın yükü ve dekolonizasyonun bugünü

“Beyaz adamın yükü” telaffuzunun zihinsel art planı, 19. yüzyıl Avrupa fikrinde tepeye ulaştı. Malthus, toplumu kıt kaynaklar üzerinden işleyen bir kontrat alanı olarak kavramsallaştırdı; Darwin buradan “en uygun olanın hayatta kalması” fikrini geliştirdi; Darwin’in kuzeni Galton bunu öjeniye taşıdı, insanları üstün ve aşağı genetik kategorilere ayırdı. Sosyojeni kavramıyla toplumlar, ilkel ya da uygar olarak sıralandı. Sosyoloji çağdaş toplumların bilimi, antropoloji ilkel toplumların bilimi olarak tanımlandı. Böylelikle bilim, sömürgeleştirmeyi yasallaştıran bir araca dönüştürüldü. Rudyard Kipling’in “beyaz adamın yükü” sözüyle ahlaki meşruiyet yüklediği bu süreçte kelamda üstün olanın aşağı olanı yükseltme yükümlülüğü, vazgeçilemez bir sorumluluk olarak görüldü.

20. yüzyıl bu anlayışın izlerini taşımaya devam etti. Sömürgecilik tersi hareketler yayılsa ve sömürgeler bağımsızlıklarını kazansa da sömürgeci zihniyet, türlü biçimlerle dünya sistemini şekillendirmeye devam etti. Dekolonyal telaffuz, bu çerçeveyi haklı olarak sorguladı ve hatta birçok vakit zıddını önerdi: Sömürgeleştirilenin elinden alınanı geri kazanma yükü olduğunu ileri sürdü lakin bir şeyi bilakis çevirmek, onu aşmak değildir. “Siyah adamın yükü” demek, ne kadar eleştirel olursa olsun, yıkılmak istenen hiyerarşinin mimarisinin içinde kalmaya devam etmek demektir. Siyah-beyaz, Doğu-Batı, ilkel-uygar ikilemleri, hiçbir vakit dünyanın hakkaniyetli bir tasviri değildi, tersine dünyaya dayatılmış dikotomilerdi.

Olması gereken, bu mantığın bilakis çevrilmesi değil terk edilmesidir. Siyah ya da beyaz adamın yükünü değil “insanın yükü”nü merkeze almalıyız. Sıkıntıya ırksal ya da medeniyetsel bir kategori olarak değil daha temel bir argümandan doğan ortak sorumluluk olarak bakmalıyız. Pek çok kozmik inanç ve medeniyet öğretisinin benimsediği üzere insan olarak var olmak, başka nitelikleri göze almaksızın pahalıdır ve hürmete layıktır. Gerçekten İslam dini de insanı dokunulmazlığa (ismet) sahip bir varlık olarak tanımlar ve her şartta haklarının korunmasını temel bir prensip olarak benimser. Böylesi bir üniversal insan anlayışını içtenlikle benimsemek, insanlığı tüm çeşitliliğiyle kucaklamayı mümkün kılar ve sömürüyü birinci andan itibaren reddeden davranışsal bir bedele dönüşür. Halbuki artık net halde görüyoruz ki 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren globalleşen insan hakları söylemi, tüm gösterişli önermelerine karşın “beyaz adamın yükü” retoriğinden öteye geçemedi hatta sömürünün ve ötekini terbiye etmenin bir aracına dönüştürüldü. O halde Batı merkezli ve yüklü olarak Batı lehine üretilmiş telaffuzları aşarak insanın dokunulmazlığı ve onurunu telaffuzun ve hayatın merkezine oturtmanın yollarını aramak zorundayız. Böylelikle hem ezilen dünyanın hakkını iade etmek mümkün olabilir hem de sömürenin engelleyemediği asıl yükü olan “efendilik kompleksi”nden arınması sağlanabilir.

Bilginin çok merkezli jeopolitiği

Tek merkezli ve üstünlükçü bir perspektifle şekillenen günümüz bilgi ekosistemi, dekolonizasyon bağlamında öncelikle yüzleşmemiz gereken alanların başında gelmektedir. Çünkü, bilginin üretim ve sirkülasyon süreçlerinin tek bir merkezin hegemonyasında şekillenmesinin oluşturduğu “epistemik kibir”, bugün insanlığın içine sürüklendiği yabancılaşma ve mana krizinin de asli sorumlularından biridir.

“Epistemik kibre” karşı Batı akademik dünyası içinde yükselen entelektüel itirazlar da olmuştur. Frantz Fanon, sömürge şiddetini psikanalitik bir sertlikle ifşa ederken Edward Said, Doğu’nun coğrafik ve kavramsal bir olgu olarak nasıl bir bilgi matrisi içinde kurgulandığını gösterdi. Talal Asad ise Batı’nın evrensellik tezinin üzerine inşa edildiği epistemik şiddeti sorguladı. Bu eleştirel damar, dekolonyal fikrin hem beslendiği hem de hesaplaşmaya devam ettiği bir gelenektir ve bu gelenek bize şu soruları soruyor: Bilgiyi kimin için, hangi maksatla üretiyoruz? Kendimizi, coğrafyamızı ve dünyayı hangi bilgi gelenekleri üzerinden anlamlandırıyor ya da anlamlandıramıyoruz? Bilgi, güç üretiminin bir aracı mı yoksa hakikat ve mana arayışının yeri mi? Bu sorulara vereceğimiz cevaplar, yeni dünya nizamında nasıl bir pozisyon alacağımızı da belirleyecektir.

Kuşkusuz bilgiyle ilgiyi mana ve hakikat üzerinden kuran, onu üstünlük ve ayrıcalık aracına dönüştürmeyen bilgi gelenekleri, insanlığın onurunu ve dayanışmasını daha güçlü biçimde koruyacaktır. Bugün dünyanın saygın üniversitelerinin, bilgi üreten ve milletlerarası hukuku temsil eden kurumlarının mevcut krizlerin ve haksız tertibin inşasındaki rollerini ve hegemonik epistemik güçlerini sorgulamak zorundayız. Bu minvalde akademi ve bilginin vicdanı olarak kadim epistemik merkezleri canlandırmak hatta yenilerini ortaya çıkarmak ve istikametimizi yeni ufuklara çevirmemiz gerekiyor.

İstanbul ve yeni bir uzlaşı

İstanbul, bu tartışmada sadece bir konut sahibi değil tarihî pozisyonu prestijiyle özgün perspektif taşıyan bir aktördür. Dünya ticaretinin, kültürün ve siyasetin binlerce yıldır kesişim noktası olan İstanbul, yeni dünya sisteminde insanlığın onurunu, epistemik adaleti ve çok kültürlü toplumsal hayat imkanını önceleyen bir uzlaşı için emniyetli bir yer sunabilir. Bu uzlaşı, âlâ niyetli bir pasif direniş ile yetinmemeli, tek merkezli hakim sistemin dayatmalarına güçlü bir itirazı ve hesap sorma öz inancını de inşa etmelidir.

11-12 Mayıs’ta İstanbul’da gerçekleşmesi planlanan Dünya Dekolonizasyon Forumu (World Decolonization Forum) bu yer üzerinde yükselecek. Afrika’dan, Güney Asya’dan, Latin Amerika’dan, Orta Doğu’dan ve Batı’nın eleştirel geleneklerinden akademisyenler, entelektüeller ve aktivistlerin bir ortaya geleceği forumda 70’in üzerinde akademik bildiri sunulacak. Eş vakitli takip edilebilecek dekolonyal sanat stantları ve tıpkı hafta Atlas Sineması’nda gerçekleşecek olan Dekolonize Sinema Şenliği ile iştirakçilere farklı disiplinlerin nadiren birebir tabanda buluştuğu dürüst bir diyalog ortamı kurulacak.

İnsanlığın mirasının tek bir kıssaya sığmayacağına inanan herkesi 11-12 Mayıs’ta Atatürk Kültür Merkezi’ne bekliyoruz.

[Dr. Esra Albayrak, Sosyolog, NÜN Eğitim ve Kültür Vakfı Yönetim Kurulu Başkanı’dır.]

Makalelerdeki fikirler müellifine aittir ve Anadolu Ajansının editoryal siyasetini yansıtmayabilir.