Ortaya koyduğu görüş ve yapıtlarıyla Doğu ve Batı dünyasını etkileyen sosyolog, tarihçi, filozof, siyaset ve devlet adamı İbn Haldun, vefatının 620. yılında ilim dünyasında hürmetle anılıyor.
AA muhabirinin derlediği bilgilere nazaran, asıl ismi Abdurrahman bin Muhammed bin Haldun olan İbn Haldun, 27 Mayıs 1332’de Tunus’ta doğdu.
Ailesinin kökeni Yemen’de İslam’ı yayma ve Kur’an öğretme misyonunu üstlenen sahabelerden Vail bin Hucr’a dayanan İbn Haldun, birinci eğitimini ilimle meşgul olan babası Muhammed’den aldı.
Kur’an-ı Kerim’i ezberleyen, kıraat ilmini öğrenen İbn Haldun, periyodun değerli alimlerinden de Arap lisanı ve edebiyatı ile fıkıh alanında eğitim gördü.
Kuzey Afrika’da yaşayan İbn Haldun, hayatının kıymetli bir kısmını siyasi vazifelerle bu coğrafyada Tunus, Cezayir, Fas, Endülüs ve Mısır’da farklı kentler ortasında seyahatlerle geçirdi.
Kuzey Afrika ve Endülüs’te ilim ve siyaset hayatı
İbn Haldun gençlik yıllarında, Avrupa’nın büyük kısmına de sıçrayan veba salgınında annesi, babası ve birtakım hocalarını kaybetti.
Merinilerin Tunus’u ele geçirmesiyle Endülüs’ten gelen ilim insanlarından da ders alan İbn Haldun, birebir vakitte Tunus, Cezayir ve Fas’ta devlet kademelerinde de vazife aldı. Bürokrasi ve siyasette üst seviye sorumluluklar üstlenen İbn Haldun, periyodun sultan ve vezirleriyle çalıştı.
İbn Haldun, Merini devrinde sır katipliği ve hakimlik görevlerini ifa ederken, daha sonra gittiği Endülüs’te sakin bir hayat sürdü.
Aldığı teklif üzerine Bicaye Emirliği’ne geçen İbn Haldun, burada devlet idaresinde en yetkili şahıslardan biri olurken, hatiplik ve ders verme işlerine de devam etti.
Mukaddime’nin temellerini inziva yıllarında attı
Faaliyetlerine daha sonra Fas’ta devam eden İbn Haldun, burada ders vermeyi sürdürdü. Ailesini Fas’ta bırakan İbn Haldun, 1374’te tekrar gittiği Endülüs’ten bir yıl sonra 43 yaşında Tilimsan’a döndü.
Tilimsan yakınlarında bulunan ünlü sufi Ebu Medyen’in türbesinde bir mühlet inzivaya çekilen düşünür, akabinde İbn Selame Kalesi’nde yaklaşık dört yıl sakin bir hayat yaşadı.
Burada, Kitab-ul İber isimli yapıtını yazmaya başlayan İbn Haldun, yapıtın birinci kitabını oluşturan Mu?addime’nin müsveddelerini 1377’de tamamladı.
Hayatının son yıllarını Mısır’da geçirdi
Daha sonra Mısır Kahire’ye giden İbn Haldun, bir müddet sonra Kamhiye Medresesi müderrisliğine tayin edildi. Medrese müderrisliğinin yanı sıra başkadılık üzere vazifeler de üstlenen İbn Haldun, Mısır’da el-İber’in yazımına devam etti.
Kendi hayatını anlattığı otobiyografisini de yapıtına ekleyen İbn Haldun, son halini verdiği nüshayı Fas’taki Karaviyyin Kütüphanesi’ne vakfedilmek üzere Sultan Ebu Faris Abdülaziz’e gönderdi.
Siyasetle kısmen bağlantısı devam eden İbn Haldun, katıldığı Şam seferinde Timur İmparatorluğu’nun kurucusu Timur ile görüştü.
İbn Haldun, 1401-1406 yılları ortasında dört kez daha kadılık makamına getirilirken, bu vazifesi esnasında 19 Mart 1406’da 74 yaşında Kahire’de vefat etti ve Babünnasr karşısındaki Sufiye Kabristanı’na defnedildi.
Mukaddime eseri
İbn Haldun’un “Kitab’ul İber” ve “Mukaddime”, “Lübab’ül Muhassal” ile “Şifaü’s Sa’il Li-tezhibi’l-mesail” isimli yapıtları bugüne ulaştı.
İbn Haldun, üç kitaptan oluşan dünya tarihi özelliği taşıyan Kitab’ul İber yapıtının giriş mahiyetinde kaleme aldığı kısmına “Mukaddime” ismini verdi. Yapıtının girişinde tarih bilimine, tarih yazımında uygulanan tarzlara, tarihçilerin yanlışlarına değinen İbn Haldun, kendi tarih anlayışını ortaya koydu.
“Beşeri umran ilmi” ismini verdiği ilim kısmını kendisinin kurduğunu aktaran İbn Haldun, bu alandaki maksat ve teknikleri yapıtlarında ele aldı.”
İbn Haldun’un başka bir bedel gören “Mukaddime” isimli yapıtı, birinci olarak Nasr el-Hurini tarafından basıldı.
El-İber’in ikinci kitabında ise kendi vaktine kadar olan kavimlerin ve hanedanların, başta Araplar olmak üzere Nabatiler, Süryaniler, Farslar, Museviler, eski Mısırlılar, Yunanlılar, Rumlar, Türkler ve Frankların tarihini anlatan İbn Haldun, yapıtın 2 ve 5. ciltlerini kapsayan bu kitabında Hz. Peygamber, Hulefa-yi Raşidin, Emeviler ve Abbasiler, Doğu İslam dünyasındaki öbür Müslüman hanedanların tarihini ele aldı.
Kitab-ul İber’in üçüncü kitabında, Berberilerin ve Zenatelilerin tarihini ele alarak Kuzey Afrika tarihini aktaran İbn Haldun, kitabın son cildine “et-Ta’rif bi’bni ?aldun mü’ellifi haze’l-kitab” başlığı altında kendi biyografisini ekledi.
Bazı alimler Mu?addime’yi daha çok bir cins siyasetname olarak görürken kimileri da İbn Haldun’un daha çok tarihçi tarafı üzerinde durarak kıymetlendirdi.
Bu eser tarih yazıcılığı metodunu içermesinin yanında tarihin konusu olan şeyleri, var olmaları bakımından incelediği için bir ontoloji, toplumsal hayatın çeşitli yanlarını ele alması bakımından bir siyaset, iktisat, eğitim, ilim ve her şeyden evvel bir tarih felsefesi kitabı olarak da değerlendirildi.
İbn Haldun’un fikir dünyasını, kendisi tarafından belirlenen formüllerin ortaya konulduğu “umran ilmi” oluşturuyor. Umran ilmi, insanları taklitten kurtarıp daha evvel olup bitmiş olanla daha sonra olacak olanın anlaşılması konusunda bir bakış açısı kazandırmayı amaçlarken, bu sayede hem geçmişin hem de geleceğin anlaşılmasını sağlamayı hedefliyor.
16. yüzyılda birinci kez keşfedilip yapıtları Türkçeye çevrildi
Yaşadığı periyotta tanınmış olsa da pek anlaşılamayan ve vefatından sonra da bir mühlet unutulan İbn Haldun’u 16. yüzyılda birinci olarak keşfedip akabinde yapıtlarını Türkçeye çevirenler Osmanlı tarihçileri ve devlet adamları oldu.
İbn Haldun, 19. yüzyıldan itibaren şarkiyatçıların ağır ilgisini çekti, pek çok lisanda araştırmalara bahis oldu. Şahsen siyasetin içerisinde yer alarak edindiği deneyimleri kitaplarında ele alan İbn Haldun, bedevilikten medeniyete giden yaşantının çeşitli formlarını deneyim etti.
İbn Haldun’un çalkantılı siyasi hayatının akabinde 40 yaşından sonra yazdığı 7 ciltlik dünya tarihi Kitab-ul İber ve Mukaddime, Osmanlı tarih anlayışını da derinden etkiledi.
Başta Katip Çelebi, Naima ve Ahmet Cevdet Paşa olmak üzere Osmanlı tarihçileri, devletin yükseliş ve çöküşünü pek çok sefer onun teorileriyle tahlil etti. 19. yüzyıldan itibaren Avrupalı tarihçiler tarafından keşfedilen İbn Haldun’un yapıtları büyük takdir gördü.
Kendisinden sonraki yüzyıllarda Avrupalı birçok düşünür ve ilim beşerinin İbn Haldun’un görüşlerine emsal fikirler ortaya koyması, onun tesirinin büyüklüğünü gösterirken, İngiliz tarihçi Arnold Toynbee, İbn Haldun’u “Herhangi bir vakitte, rastgele bir ülkede, rastgele bir zihin tarafından yaratılmış en büyük tarih ideolojisinin sahibi.” kelamlarıyla yüceltti.
İlim etrafları tarafından “sosyal bilimciler”in babası olarak görülen, başta Mukaddime olmak üzere yapıtlarıyla asırlarca hem Doğu hem Batı dünyasını derinden etkileyen İbn Haldun’un deneyim ederek kaleme aldığı tespitler, devletlerin yükselmesi ve yıkılması süreçlerinin tahlilinde de kullanıldı.
Kaynak: AA / Mücahit Türetken
İmsak Vakti 02:00
News
